Kızıl kırgın kurbanı – Ahmet Baytursınulı

Mayıs 31, 2019 0 Yorum Türkistan 62 Görüntülenme
Kızıl kırgın kurbanı – Ahmet Baytursınulı

Kurşuna dizilmiş Kazak aydınlanmasının önderlerini, onların kamplara kapatılan ailelerini ve yakınlarını, yapay kıtlıkta hayatını kaybeden bütün kızıl kırgın kurbanlarını rahmet ve saygıyla anıyoruz.

Kızıl kırgın kurbanları deyince akla ilk gelenlerden biri, Kazak halkının baş öğretmeni Ahmet Baytursınulı’dır. Ahmet Baytursınulı, Kazak dili ve edebiyatının gelişimini araştırmış, modern Kazak edebiyatının oluşumuna büyük katkı sağlamıştır. İsmail Gaspıralı’nın temellerini attığı  Usul-i Cedid adlı eğitim sistemini yakından takip etmiş ve çağdaş eğitim usullerini savunmuştur.

Kazak aydınlanmasının fikir babalarından biri Ahmet Baytursınulı, 5 Eylül 1872’de 25 Kostanay vilayeti Jangeldin ilçesi Sarıtübek köyünde dünyaya geldi. 1886-91 yılları arasında Torgay’da Kazak-Rus okulunda, 1891-1895 yıllar aralığında ise Ibırai Altinsarin’in Orınbor’da(Orenburg) açtığı öğretmenler okulunda eğitim gördü.

1895 yılında Orınbor’daki öğretmen okulundan mezun olan Baytursınulı 1895-1909 yılları arasında Kostanay, Aktöbe, Karkaralı vilayetlerinin köy ve kasaba okullarında öğretmenlik yaptı. 1905 senesinde Karkaralı’da yapılan “Karkaralı Dilekçesine” katılıp, onun aktif üyelerinin biri oldu.

1907 yılında Çarlık yönetimini eleştirdiği nedeniyle 1909 yılında ise Vali Troynitskiy’in emriyle ve Kazaklar ile Ruslar arasında düşmanlık oluşturduğu gerekçesiyle Semey Hapishanesi’ne atıldı. 1910’da cezası dolayısıyla Orınbor’a gönderilen Baytursunulı 1917 yılı sonuna kadar orada çalıştı.
Yayınladığı çalışmaları arasında en etkililerinden olan Masa adlı kitabı ile Kırık Misal adlı çalışması 1911’de, Alippe adlı okuma yazma kitabı ise 1912’de basıldı. Baytursınulı Masa (Sivrisinek) adlı kitabının yazılış amacını “Kazakları yabancı düşüncelerin etkisinden kurtarmak ve onları gaflet uykusundan uyandırmak” olarak giriş bölümünde belirtmektedir. 1912’de yayınladığı Alippe adlı ders kitabında ise Arap harflerinin Kazakça ses bilgisi özelliklerine göre yeni bir alfabe yapmıştır.

Ufa’daki “Galiya” medresesinde okuyan Kazak gençlerinin, Muhtar Avezov’un tabiriyle “Kazakların erken uyanan grubunun” çabalarıyla halktan para toplanarak 1913’te Kazak adlı gazete çıkarılmaya başlanır. 1913-1918 yılları arasında yayınlanan Kazak gazetesinin genel yayın yönetmeni olarak çalışır. Kazak gazetesi XX.yüzyıldaki Kazak bağımsızlık hareketi tarihinde ayrı bir yere sahiptir.

Ahmet Baytursınulı, Alihan   Bökeyhanulı, Mircakıp Dulatulı başta olmak üzere gazetenin diğer üyelerinin özverili çalışmaları sayesinde 1917 yılında Alaş Partisi ve Alaş-Orda Hükûmetinin kurulması başarılmıştır. Alaş Partisi’nin programını hazırlayanlar arasında yer alan Baytursınulı, Alaş-orda Hükûmetini kuran 2. Genel Kazak Kongresi kararıyla Eğitim Bakanlığı yapmıştır.

1920’de Lenin’in isteği üzerine Askeri Devrim Komitesi Kazakistan Halk Eğitim Komiserliğine göreve getirilir. 1922-1925 yılları arasında Eğitim Bakanlığındaki Bilim ve Edebiyat Komisyonunun Kazakistan Araştırmalarının Başkanlığını yürüttü. 1921-1925 yılları arasında Orınbor’daki, 1926-1928 yılları arasında da Taşkent’teki Kazak Eğitim Enstitülerinde Kazak dili ve edebiyatı, medeniyet tarihi üzerine dersler verdi.

Ahmet Baytursınulı, 1 Haziran 1929’da halk düşmanı suçlamasıyla gözaltına alınır. 2 Haziran’da tutuklanarak Arhangelsk’e sürgün edilir ve 1934 yılında Rus yazar Maksim Gorki’nin eşi E. P. Peşkova’nın Sovyet Komünist partisine yazdığı, sürgündeki aydınların affedilmeleri içerikli rica mektubu üzerine Sibirya’daki mahkûmiyetinden erken döner.

Ahmet Baytursınulı, “Vatan Haini” suçlamasıyla 1938’de Torgay kasabası, Cangeldi köyünde kurşuna dizilerek katledilir. Bütün aydınlara yapıldığı gibi,  Baytursınulı’nın da adına ve eserlerine  yasak konmuş, tarih ve edebiyat kitaplarından adı çıkartılmıştır. Stalin’in ölümü ve yönetimdeki rahatlamadan sonra,  Kazak SSR Yüksek Mahkemesi’nin  1988’de aldığı bir kararla Ahmet Baytursınulı ve diğer aydınların adları “ Halka hizmet etmekten başka hiçbir suçları yoktu.” denerek Kazak halkına iade edilir.

Yazar Hakkında

İlginizi Çekebilir

0 Yorum

Henüz yorum yok.

Henüz yorum yapılmamış. Yorum Yap!